Z życia wzięte. "Po porodzie ledwo stałam na nogach, a mąż wypominał mi, że o siebie nie dbam": Chyba myślał, że dziecko przewinie się samo

Powiedział to pewnego wieczoru, gdy stałam w kuchni w rozciągniętym dresie, z plamą mleka na koszulce, z włosami związanymi byle jak i dzieckiem płaczącym w sypialni.

„Kiedyś bardziej o siebie dbałaś” rzucił, nawet nie odrywając wzroku od telefonu.

Najpierw pomyślałam, że się przesłyszałam.

Bo od trzech dni spałam może łącznie sześć godzin.
Bo nie pamiętałam, kiedy ostatnio zjadłam ciepły posiłek.
Bo od porodu bolało mnie ciało w miejscach, o których wcześniej nie wiedziałam, że mogą boleć.
Bo nasza córka, Hania, miała kolki i płakała tak, jakby cały świat robił jej krzywdę.

Stałam przy blacie, mieszałam zimną kaszę w garnku i miałam ochotę zapytać:

„A kiedy miałam dbać? Między jednym karmieniem a drugim? Między praniem ubranek a odciąganiem mleka? Czy może wtedy, gdy płakałam w łazience, bo nie mogłam spokojnie wziąć prysznica?”

Ale nie powiedziałam nic.

Wtedy jeszcze milczałam.

Mój mąż, Damian, zawsze lubił zadbane kobiety.

Tak mówił.

„Kobieta powinna mieć klasę.”
„Nawet w domu można wyglądać normalnie.”
„Moja mama po porodzie podobno od razu chodziła w sukience.”

Jego mama była w tych opowieściach kimś pomiędzy świętą a modelką. Rodziła dzieci, gotowała obiady, prasowała koszule, malowała usta i nigdy nie narzekała.

Przynajmniej według Damiana.

Ja przed ciążą też o siebie dbałam. Lubiłam sukienki. Malowałam rzęsy do pracy. Chodziłam do fryzjera. Kupowałam perfumy, gdy zostało trochę pieniędzy. Czułam się kobieco i lubiłam, kiedy Damian patrzył na mnie z zachwytem.

W ciąży wszystko zaczęło się zmieniać.

Najpierw wymioty. Potem opuchnięte nogi. Potem rozstępy, zgaga, ból kręgosłupa i strach przed porodem. Damian na początku był czuły. Przynosił mi herbatę, głaskał brzuch, mówił:

„Jesteś piękna.”

Ale pod koniec ciąży coraz częściej słyszałam:

„Znowu płaczesz?”
„Nie przesadzaj z tym bólem.”
„Inne kobiety normalnie funkcjonują.”
„Nie możesz ciągle chodzić w legginsach.”

A ja nie mogłam zapiąć żadnych spodni.

Kiedy urodziła się Hania, myślałam, że wszystko będzie trudne, ale piękne.

Było trudne.

Piękno przychodziło w krótkich przebłyskach: kiedy córka zasypiała mi na piersi, kiedy zaciskała malutkie palce na moim kciuku, kiedy patrzyła na mnie tymi ciemnymi oczami, jakbym była całym jej światem.

Ale między tymi przebłyskami było zmęczenie tak wielkie, że czasem bałam się własnych myśli.

Nie umiałam odłożyć jej do łóżeczka, bo od razu płakała. Karmiłam, przewijałam, nosiłam, odbijałam. Miałam poranione brodawki, szwy po porodzie, ciało obce i ciężkie. Brzuch nadal wyglądał, jakbym była w piątym miesiącu. Włosy wypadały garściami. Twarz miałam szarą.

A Damian?

Damian wrócił do pracy po tygodniu.

„Ktoś musi zarabiać” powiedział.

Nie zaprzeczałam. Wiedziałam, że musi. Ale po pracy siadał zmęczony na kanapie i mówił:

„Miałem ciężki dzień.”

Ja nie miałam dnia.

Ja miałam jedną długą noc, która nie kończyła się nigdy.

Pewnego popołudnia poprosiłam go, żeby wziął Hanię na pół godziny.

„Muszę się umyć” powiedziałam.

Spojrzał na mnie tak, jakbym prosiła o coś bardzo skomplikowanego.

„Teraz? Dopiero wróciłem.”

„Damian, ja od wczoraj nie byłam pod prysznicem.”

„To poczekaj, aż zaśnie.”

Zaśnie.

Jakby nasze dziecko miało przycisk.

„Ona nie śpi dłużej niż dziesięć minut.”

Westchnął i wziął ją na ręce. Po pięciu minutach zapukał do drzwi łazienki.

„Długo jeszcze? Ona płacze.”

Stałam pod wodą z pianą we włosach.

„Ponoś ją.”

„Noszę.”

„To śpiewaj.”

„Nie umiem.”

„Damian, to twoje dziecko.”

Po drugiej stronie zapadła cisza.

Potem usłyszałam:

„Nie musisz od razu tak na mnie naskakiwać.”

Wyszłam z łazienki z mokrymi włosami, bo nie zdążyłam ich wysuszyć. Hania płakała, on był obrażony, a ja czułam się winna, że przez siedem minut chciałam być człowiekiem.

Z każdym tygodniem Damian coraz bardziej patrzył na mnie z rozczarowaniem.

Nie mówił od razu wszystkiego wprost. Najpierw były spojrzenia.

Na mój dres.
Na włosy.
Na brzuch.
Na twarz bez makijażu.
Na biustonosz do karmienia, który nie miał w sobie nic uwodzicielskiego.

Potem zaczęły się komentarze.

„Nie mogłabyś przebrać się z tej piżamy?”
„Może umów się do fryzjera?”
„Moja koleżanka z pracy trzy miesiące po porodzie wygląda świetnie.”
„Wiesz, że mężczyzna też potrzebuje mieć obok siebie kobietę, nie tylko matkę?”

To ostatnie zdanie usłyszałam, gdy Hania miała jedenaście tygodni.

Siedziałam na brzegu łóżka, próbując nakarmić ją mimo bólu. Damian stał w drzwiach i patrzył na mnie z miną człowieka, któremu ktoś zabrał coś należnego.

„A ja?” zapytał.

Podniosłam wzrok.

„Co ty?”

„Kiedy ja będę miał żonę z powrotem?”

Nie wiem, co we mnie wtedy bardziej zabolało.

To, że mówił o mnie, jakbym zniknęła.

Czy to, że naprawdę zniknęłam, tylko on zamiast mnie szukać, miał pretensje.

„Ja tu jestem” powiedziałam cicho.

„Nie. Ty jesteś tylko przy dziecku.”

Spojrzałam na śpiącą już Hanię przy mojej piersi.

„Ona ma trzy miesiące.”

„Wiem. Ale chyba nie zamierzasz tak wyglądać wiecznie.”

Tak wyglądać.

Te dwa słowa zostały ze mną na długo.

Wieczorem stanęłam przed lustrem w łazience i patrzyłam na siebie.

Nie widziałam kobiety, którą byłam kiedyś.

Widziałam zmęczoną twarz, podkrążone oczy, ciało po porodzie, blizny, rozstępy, opadnięte ramiona. Zamiast poczuć czułość do siebie, poczułam wstyd.

Może miał rację?

Może się zaniedbałam?

Może powinnam bardziej się starać?

Następnego dnia próbowałam.

Wstałam przed Hanią, choć spała tylko dwie godziny. Umyłam włosy, zrobiłam lekki makijaż, założyłam sukienkę. Taką luźną, bo w nic innego się nie mieściłam. Przez pierwsze dziesięć minut czułam się prawie dobrze.

Potem Hania zwymiotowała mi na ramię.

Potem zaczęła płakać.

Potem w trakcie przewijania obsikała sukienkę.

Potem przypaliłam owsiankę.

Gdy Damian wrócił, byłam znowu w dresie, z włosami związanymi w kok i oczami pełnymi łez.

Spojrzał na mnie i powiedział:

„No widzę, że długo wytrzymałaś.”

Wtedy pierwszy raz miałam ochotę rzucić w niego talerzem.

Nie zrobiłam tego.

Zapytałam tylko:

„Możesz ją przewinąć?”

Spojrzał na Hanię, potem na mnie.

„Ty to robisz szybciej.”

„Bo robię to cały dzień.”

„Nie zaczynaj.”

„Damian, proszę. Przewiń własne dziecko.”

Wziął ją z niechęcią. W sypialni po chwili usłyszałam:

„Gdzie są pieluchy?”

„Tam gdzie zawsze.”

„Czyli gdzie?”

„W komodzie.”

„W której szufladzie?”

Oparłam się o ścianę i zamknęłam oczy.

Ten człowiek mieszkał w tym domu. Miał córkę od trzech miesięcy. A nie wiedział, gdzie są pieluchy.

Ale wiedział, że nie dbam o siebie.

Prawdziwa awantura przyszła w sobotę.

Mieliśmy jechać do jego rodziców. Nie chciałam. Hania była niespokojna, ja byłam zmęczona, a teściowa od początku macierzyństwa miała dla mnie same rady.

„Nie noś tyle.”
„Daj jej herbatki.”
„Przykryj ją bardziej.”
„Ty jesteś za nerwowa, dlatego dziecko płacze.”

Powiedziałam Damianowi, że nie dam rady.

„Mama już nagotowała” odparł.

„To pojedź sam.”

„Z dzieckiem?”

„Nie, sam.”

Spojrzał na mnie z niedowierzaniem.

„Czyli mam zostawić matkę bez wnuczki, bo ty nie masz ochoty się ogarnąć?”

„Nie mam siły.”

„Na wszystko nie masz siły.”

To zdanie wybuchło między nami jak petarda.

„Na wszystko?” zapytałam.

Hania spała w łóżeczku, więc mówiłam cicho, ale głos mi drżał.

„Karmię ją co dwie godziny. Wstaję w nocy. Przewijam. Piorę. Gotuję. Sprzątam. Umawiam lekarza. Pilnuję szczepień. Szukam sposobów na kolki. A ty mówisz, że na wszystko nie mam siły?”

„Nie musisz robić z siebie męczennicy.”

„Nie robię. Ja nią jestem, tylko bez publiczności.”

Damian zacisnął usta.

„Może gdybyś mniej dramatyzowała, miałabyś więcej energii.”

Zaśmiałam się.

Cicho.

Brzydko.

„Na co? Na pomalowanie rzęs dla ciebie?”

„Na przykład. Kiedyś ci zależało.”

„Kiedyś spałam.”

„Znowu to samo.”

„Bo to jest ważne!”

„Wiesz, czego ja nie rozumiem?” powiedział nagle. „Moja mama miała dwójkę dzieci i jakoś zawsze wyglądała porządnie. Dom był ogarnięty, obiad był, ojciec miał koszule wyprasowane. A ty przy jednym dziecku wyglądasz, jakbyś przeżyła wojnę.”

Nie wiem, czy kiedykolwiek wcześniej jedno zdanie tak mnie upokorzyło.

Przez chwilę zabrakło mi powietrza.

Potem powiedziałam:

„To może zapytaj swoją matkę, jak się wtedy czuła.”

„Co?”

„Zapytaj. Nie jak wyglądała. Jak się czuła.”

Nie zapytał.

Pojechał sam do rodziców.

Wrócił po trzech godzinach z miną człowieka, który przynosi wyrok.

„Mama mówi, że kobiety teraz są słabsze psychicznie.”

„Oczywiście.”

„Powiedziała też, że jak ty ciągle chodzisz taka rozmemłana, to nic dziwnego, że między nami jest chłodno.”

Patrzyłam na niego i poczułam, że coś we mnie umiera.

Nie miłość jeszcze.

Nadzieja.

„Rozmawiałeś z matką o tym, jak wyglądam po porodzie?”

„Nie tak. Po prostu się martwi.”

„O ciebie czy o mnie?”

Nie odpowiedział.

Bo oboje znaliśmy odpowiedź.

Kilka dni później wydarzyło się coś, czego się nie spodziewałam.

Przyszła do mnie moja przyjaciółka, Magda. Miała w ręku torbę z jedzeniem i minę osoby, która nie zamierza przyjmować odmowy.

„Siadaj” powiedziała od progu.

„Nie mogę, Hania…”

„Ja ją wezmę.”

„Ona płacze u innych.”

„To popłacze przy kimś, kto nie będzie miał do ciebie pretensji.”

Wzięła ją na ręce. Hania rzeczywiście zaczęła płakać, ale Magda nie oddała jej po trzydziestu sekundach. Chodziła z nią po pokoju, kołysała, mruczała coś pod nosem.

A ja usiadłam.

Po prostu usiadłam.

Nie wiedziałam, co zrobić z rękami.

Magda spojrzała na mnie uważnie.

„Kiedy ostatnio jadłaś coś normalnego?”

„Nie wiem.”

Postawiła przede mną zupę w pudełku.

„Jedz.”

Zjadłam trzy łyżki i zaczęłam płakać.

Magda nie pytała od razu. Tylko podała mi chusteczkę.

A potem wszystko ze mnie wyszło.

Opowiedziałam o komentarzach Damiana, o jego matce, o pieluchach, o tym, że czuję się brzydka, niepotrzebna, zużyta. Powiedziałam nawet to, czego bałam się najbardziej:

„Czasem myślę, że on ma rację. Że już nie jestem kobietą. Tylko takim zmęczonym ciałem do karmienia i sprzątania.”

Magda usiadła obok mnie z Hanią na rękach.

„Posłuchaj mnie uważnie. Ty nie przestałaś być kobietą. Ty jesteś kobietą w najtrudniejszym momencie życia, a twój mąż zachowuje się jak gość hotelowy, który narzeka, że obsługa nie pachnie perfumami.”

Zaśmiałam się przez łzy.

„On mówi, że chciałby mieć żonę z powrotem.”

„To niech pomoże jej wrócić.”

Te słowa zostały ze mną.

Niech pomoże jej wrócić.

Bo ja też za sobą tęskniłam.

Za kobietą, która lubiła sukienki. Za tą, która śmiała się głośno. Za tą, która miała czas na kawę, książkę, spacer bez wózka i rozmowę bez płaczu w tle.

Ale nie mogłam wrócić sama, niosąc dziecko, dom, nocne karmienia i jeszcze jego urażone ego.

Magda została trzy godziny. W tym czasie wzięłam prysznic, zjadłam zupę i przespałam się dwadzieścia minut. Dwadzieścia minut. Obudziłam się z poczuciem, jakbym wróciła z dalekiej podróży.

Kiedy Damian wrócił, zobaczył Magdę z Hanią na rękach.

„O, goście” powiedział bez entuzjazmu.

Magda spojrzała na niego chłodno.

„Pomoc. To się nazywa pomoc.”

Widziałam, że mu się to nie spodobało.

Po jej wyjściu zaczął:

„Nie musisz opowiadać koleżankom o naszych sprawach.”

„Muszę komuś, skoro ty nie słuchasz.”

„Słucham, tylko ty wszystko przedstawiasz tak, jakbym był potworem.”

„A jak mam przedstawić mężczyznę, który ma pretensje do kobiety trzy miesiące po porodzie, że nie wygląda jak przed ciążą?”

„Nie o to chodzi.”

„To o co?”

Milczał.

„Powiedz. O co chodzi?”

Chodził po kuchni, zdenerwowany.

„Ja po prostu czuję, że mnie już nie widzisz.”

To zdanie mnie zatrzymało.

Bo pierwszy raz nie brzmiało jak pretensja o mój wygląd.

Brzmiało jak strach.

„A ty mnie widzisz?” zapytałam cicho.

Spojrzał na mnie.

„Oczywiście.”

„Nie. Ty widzisz brudne włosy. Dres. Brak makijażu. Obiad, którego nie ma. Łóżko, w którym nie czeka na ciebie wypachniona żona. Ale mnie nie widzisz.”

Usiadł.

Pierwszy raz od dawna naprawdę usiadł naprzeciwko mnie, nie z telefonem, nie z miną znudzenia.

„Ja też się boję” powiedział.

Nie odpowiedziałam.

„Wróciłem z pracy i wszystko było inne. Ty płakałaś. Dziecko płakało. Nie wiedziałem, co robić. Czułem się niepotrzebny.”

„Więc zrobiłeś mnie winną?”

Spuścił głowę.

„Chyba tak.”

Zabolało, ale przynajmniej było prawdziwe.

„Damian, ja nie potrzebuję, żebyś stał obok i oceniał, czy ładnie przetrwałam dzień. Potrzebuję, żebyś wziął własne dziecko na ręce i przestał pytać, gdzie są pieluchy.”

„Wiem.”

„Nie, nie wiesz. Bo gdybyś wiedział, nie powiedziałbyś mi, że wyglądam jak po wojnie. Ja jestem po wojnie. Codziennie. Tylko ty wracasz wieczorem i pytasz, czemu na polu bitwy nie pachnie różami.”

Zasłonił twarz dłońmi.

Hania zaczęła płakać w sypialni.

Odruchowo wstałam.

Damian też wstał.

„Ja pójdę” powiedział.

Zatrzymałam się.

„Ty?”

„Tak.”

„Ona pewnie chce jeść.”

„Jeśli chce jeść, przyniosę ci ją. Ale najpierw sprawdzę pieluchę.”

Patrzyłam na niego, jakby właśnie powiedział coś w obcym języku.

Poszedł.

Słyszałam, jak otwiera szuflady.

„Druga od góry?” zawołał.

„Tak.”

Po chwili usłyszałam jego niepewny głos:

„Cześć, mała. Tata tu jest.”

Usiadłam przy stole i rozpłakałam się.

Nie z ulgi.

Jeszcze nie.

Raczej z żalu, że trzeba było doprowadzić mnie do granicy, żeby odkrył drugą szufladę od góry.

Zmiany nie przyszły od razu.

Następnego dnia znów zapytał, czy naprawdę muszę chodzić w tej starej bluzie. Spojrzałam na niego tak, że sam się poprawił.

„Przepraszam. Głupie.”

„Bardzo.”

Zaczęliśmy dzielić noce. Nie idealnie, bo karmiłam ja, ale Damian wstawał do przewijania i odbijania. Pierwszej nocy był tak nieprzytomny, że założył pieluchę tyłem. Drugiej prawie zasnął na fotelu. Trzeciej powiedział rano:

„Jak ty żyłaś tak przez trzy miesiące?”

Nie odpowiedziałam od razu.

Potem powiedziałam:

„Nie żyłam. Funkcjonowałam.”

Zamilkł.

Zaczął robić zakupy. Na początku kupował dziwne rzeczy, bo nie wiedział, co jest potrzebne. Raz przyniósł pieluchy w złym rozmiarze i trzy opakowania chusteczek zapachowych, po których Hania dostała wysypki. Dawniej rzuciłabym się poprawiać wszystko sama. Teraz powiedziałam:

„Wymienisz.”

„Ja?”

„Ty kupiłeś.”

Wymienił.

Przestał dzwonić do matki z każdą sprawą. A kiedy teściowa przyszła i powiedziała:

„No, Aniu, może teraz wreszcie weźmiesz się za siebie, bo Damian jeszcze młody mężczyzna”,

Damian zrobił coś, czego nie spodziewałam się nigdy.

Powiedział:

„Mamo, dość.”

Teściowa aż zamrugała.

„Słucham?”

„Ania urodziła nasze dziecko. Jest zmęczona, a nie zaniedbana. Jeśli chcesz pomóc, weź Hanię na spacer albo przynieś obiad. Jeśli chcesz komentować wygląd mojej żony, to nie przychodź.”

W mieszkaniu zapadła cisza.

Teściowa spojrzała na mnie tak, jakbym rzuciła na jej syna urok.

Ale ja też byłam zaskoczona.

Damian był blady, lecz nie cofnął słów.

Po jej wyjściu powiedział:

„Przepraszam, że wcześniej jej na to pozwalałem.”

„Nie pozwalałeś. Zapraszałeś ją do tego.”

Zabolało go.

Musiało.

Nie chciałam już wygładzać prawdy, żeby było mu łatwiej.

Kilka tygodni później poszłam do fryzjera.

Nie dlatego, że Damian chciał.

Dlatego, że ja chciałam.

Magda została z Hanią, a Damian załatwiał coś w pracy. Siedziałam na fotelu, patrzyłam w lustro i prawie nie poznawałam kobiety pod peleryną. Fryzjerka zapytała:

„Skracamy końcówki?”

Spojrzałam na swoje zniszczone włosy.

„Nie. Obcinamy więcej.”

Kiedy wróciłam do domu, Damian spojrzał na mnie i uśmiechnął się.

„Pięknie wyglądasz.”

Przez chwilę poczułam stare ciepło.

Ale potem podniosłam rękę.

„Nie mów tego tak, jakbym wcześniej była brzydka.”

Zamarł.

„Nie to miałem na myśli.”

„Wiem. Ale ja muszę nauczyć się znowu wierzyć, że jestem piękna także wtedy, gdy nie mam siły tego udowadniać.”

Podszedł i pocałował mnie w czoło.

„Rozumiem.”

Nie wiem, czy rozumiał w pełni.

Ale próbował.

A to było więcej niż wcześniej.

Najtrudniejsza rozmowa odbyła się miesiąc później.

Hania spała, my siedzieliśmy na kanapie. Damian powiedział:

„Bałem się, że już mnie nie kochasz.”

Spojrzałam na niego.

„Ja bałam się, że kochasz mnie tylko wtedy, gdy jestem łatwa do oglądania.”

Spuścił wzrok.

„Byłem okrutny.”

„Byłeś samotny i niedojrzały. To nie to samo, ale efekt był podobny.”

„Czy ty mi to kiedyś wybaczysz?”

Nie odpowiedziałam od razu.

Bo dawniej powiedziałabym „tak” odruchowo. Dla spokoju. Dla niego. Dla małżeństwa.

Ale ja nie byłam już tą kobietą.

„Nie wiem” powiedziałam. „Może. Ale nie chcę tylko wybaczyć. Chcę, żebyś pamiętał.”

„Co?”

„Że kiedy kobieta po porodzie nie pachnie perfumami, to nie znaczy, że przestała być kobietą. Może po prostu nikt nie dał jej czasu, żeby umyła włosy.”

Płakał.

Pierwszy raz od narodzin Hani widziałam, jak naprawdę płacze.

Nie teatralnie. Nie z poczucia winy na pokaz.

Cicho.

Może nad sobą. Może nade mną. Może nad tym, jak blisko był utraty rodziny, bo nie potrafił zobaczyć w matce swojego dziecka człowieka.

Dziś Hania ma dwa lata.

Biega po mieszkaniu, krzyczy „mama” i „tata”, rozsypuje klocki, śmieje się na cały głos. Nasz dom nadal bywa chaotyczny. Na kanapie leżą zabawki, w zlewie czasem stoją naczynia, a ja nadal nie zawsze mam pomalowane rzęsy.

Ale mam coś, czego wtedy nie miałam.

Prawo do zmęczenia.

Damian też się zmienił. Nie idealnie, bo ludzie rzadko zmieniają się jak w bajce. Czasem nadal powie coś głupiego i musi przeprosić. Czasem wraca starym tonem, a ja natychmiast go zatrzymuję.

„Uważaj.”

I on już wie.

W weekendy zabiera Hanię na spacer, żebym mogła spać albo po prostu siedzieć w ciszy. Wie, gdzie są pieluchy, leki, ubrania, szczotka do włosów córki i ulubiony kubek. Nauczył się robić zupę pomidorową, choć jego pierwsza wersja smakowała jak ciepły sok z makaronem.

A ja?

Znowu czasem zakładam sukienkę.

Czasem maluję usta.

Czasem pachnę perfumami.

Ale już nie po to, żeby udowodnić mężowi, że zasługuję na jego spojrzenie.

Robię to dla siebie.

Dla kobiety, która przeszła przez ciążę, poród, ból, bezsenność i samotność we własnym małżeństwie, a potem jeszcze musiała usłyszeć, że za mało o siebie dba.

Dziś wiem, że „dbanie o siebie” nie zawsze oznacza makijaż, fryzurę i ładną sukienkę.

Czasem dbanie o siebie oznacza powiedzenie:

„Nie będziesz mnie upokarzał.”

Czasem oznacza oddanie dziecka ojcu i zamknięcie za sobą drzwi do łazienki.

Czasem oznacza przyznanie, że nie daję rady.

A czasem oznacza przypomnienie mężczyźnie, że dziecko nie przewija się samo, obiad nie gotuje się z powietrza, a kobieta nie jest dekoracją, która ma leżeć i pachnieć, gdy cały dom płonie.

Mąż miał pretensje, że po ciąży nie dbam o siebie.

Chciałby, żebym leżała i pachniała.

Tylko zapomniał, że zanim kobieta znów poczuje się jak żona, ktoś musi pomóc jej przetrwać bycie matką.

To też może cię zainteresować: Z życia wzięte. "Teściowa rządziła w naszym domu, a mąż udawał, że wszystko jest w porządku": W końcu zrobiłam coś, czego nikt się nie spodziewał

Zobacz, o czym jeszcze pisaliśmy w ostatnich dniach: Niezwykły moment na pogrzebie Jana Pawła II. Wielu wiernych odczytało go jako znak